Rusya’da Votka Tekelinin Hikayesi: 

Tekel, Yasaklar ve Kaçak İçki 

Halkı Sarhoş, Devleti Zengin Eden Sistem

Nevin BİLGİN

Rusya’da votkanın tarihsel serüveni, yalnızca bir içki kültürünün değil, bir devlet politikasının, bir ekonomik bağımlılığın ve bir toplumsal kaderin hikayesi.

Çarlık döneminden Sovyetler Birliği’ne kadar uzanan bu süreçte votka, adeta devletin damarlarına doğrudan bağlanmış bir gelir kaynağına dönüştü. 

Devletin kasasına her yıl milyonlarca ruble akarken, toplumun geniş kesimlerinde alkol tüketimi neredeyse yaşam biçimi hâline geldi. Bu yüzden Rusya’nın votka tarihi, aynı zamanda devlet kontrolü ile halkın günlük pratiği arasındaki gerilimlerin bir yansımasıdır.

19.yüzyılın sonlarında Rusya Maliye Bakanı Sergei Witte’nin öncülüğünde kurulan devlet tekeli, ekonomik istikrar arayışının merkezine votkayı yerleştirdi. 

Üretim ve satış tamamen devletin kontrolüne geçti ve böylece votka, maliyenin en büyük gelir kalemlerinden biri hâline geldi. Bütçedeki payı öylesine büyüktü ki, devlet neredeyse ekonomik planlarını votka gelirlerine göre yapar hâle geldi. 

Fiyatlar, maliyet ya da halk sağlığına göre değil; doğrudan devletin para ihtiyacına göre belirleniyordu. Yani votka, kamu gelirlerinin “içilebilir” formuydu.

Ancak bu tekelin yükselişi, halkın günlük yaşamında farklı bir sonuç üretti: yükselen fiyatlar ve sınırlı erişim, kaçak içkinin bilinen adıyla samogon’un kitleler içinde yayılmasına neden oldu. 

Evlerde, köylerde, kırsal atölyelerde gizlice üretilen samogon, devlet tekelinin boşluklarını doldurdu. Devletin yasakları sertleştirdiği dönemlerde bile kaçak içki üretimi tam anlamıyla engellenemedi; aksine yasaklar bu üretimi daha da cazip kıldı. Samogon, vergi yokluğu ve ucuz maliyeti nedeniyle özellikle yoksul kesimlerin tercih ettiği bir içki oldu. 

Böylece Rusya’nın alkol kültürü ikiye bölündü: devletin ürettiği, düzenlediği ve fiyatlandırdığı resmi votka; bir de halkın kendi yarattığı gölge ekonomi olan samogon.

Birinci Dünya Savaşı sırasında getirilen büyük alkol yasağı, sistemi tamamen altüst etti. Devlet, toplumun “sarhoş Rus” imajını kırmak ve savaş disiplinini artırmak için votka satışını yasakladı. Ancak bu yasağın pratikteki karşılığı farklıydı: halk tüketimi bırakmadı, sadece devletin elindeki tekeli terk etti. 

Samogon üretimi tarihin en yüksek seviyelerine ulaştı; yasak, kontrolsüz bir alkol ekonomisini tetikledi. Böylece devlet, hem mali gelir kaynağını kaybetti hem de toplumda daha sağlıksız tüketim biçimleri yaygınlaştı.

Sovyetler döneminde votka yeniden serbest bırakıldığında, ekonomi politikası bir kez daha bu içkinin etrafında şekillendi. Devlet hem fiyatları hem dağıtımı belirledi; votka, devlet planlamasının görünmez ama etkili araçlarından biri hâline geldi. Ne var ki, samogon bu dönemde de ortadan kalkmadı. 

Kırsalda, işçi yerleşimlerinde ve kapalı topluluklarda kaçak içki üretimi, Sovyet ekonomisinin resmi hesaplarında görünmeyen ama toplumsal yaşama derinden etki eden bir pratik olarak varlığını sürdürdü.

Devlet tarafında bakıldığında manzara netti: votka, yıllarca devleti zengin eden bir mali araçtı. Ama toplumsal maliyetler çok daha ağırdı. Rus toplumunda alkol bağımlılığının yaygınlaşması, işgücü kaybı, sağlık problemleri, aile içi şiddet ve üretkenlik düşüşü gibi sorunlar, bu tekel ekonomisinin görünmeyen faturası oldu. 1980’lerde Gorbaçov’un sert alkol karşıtı kampanyası bile bu tarihsel bağımlılığı çözmeye yetmedi. Kampanya yalnızca resmi tüketimi azalttı, ama samogon yeniden yükseldi ve devlet gelirleri dramatik şekilde düştü.

Rusya’da votka tekelinin hikayesi, devletin ekonomik bağımlılığı ile halkın sosyo-kültürel alışkanlıklarının çatıştığı derin bir tarih anlatısıdır. Votka; devleti zengin eden, halkı sarhoş eden, yasaklarla büyüyen ve kaçak piyasalar doğuran bir sistemin tam merkezinde durur. Bu nedenle Rusya’nın alkol politikaları, sadece bir içki meselesi değil; devlet otoritesi, ekonomik planlama ve toplumsal gerçeklik arasındaki tarihsel bir mücadeledir.

Kaynakça: 

https://www.opendemocracy.net/en/vodka_4163jsp/?utm_source

https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps

https://dergipark.org.tr/tr/pub/tariharastirmalari/issue

https://www.jshsr.org/index.php/pub/article/vie