İttihad-ı Osmani Cemiyeti
Pozitivizm, Öğrenci Hücresi ve İmparatorluğun Dönüşümü
OSMANLI'DA MİLLİYETÇİLİĞE GİDEN YOL
AUGUSTE COMTE'UN MEKTEB-İ TIBBİYE İ ŞAHANE ÖĞRENCİLERİNE ETKİSİ
Nevin BİLGİN
Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde ortaya çıkan siyasal hareketler, yalnızca bir iktidar mücadelesi değil, aynı zamanda bir fikirler çatışması
1889’da İstanbul’da, Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane öğrencileri tarafından kurulan İttihad-ı Osmani Cemiyeti, bu çatışmanın merkezinde yer alır.
Kurucuları başlangıçta dar bir öğrenci çevresinden ibarettir fakat taşıdıkları fikirler kısa sürede imparatorluğun siyasal kaderini etkileyecek ölçüde yayılır.
Bu fikirlerin en belirgin kaynaklarından biri pozitivizmdir ve onun kurucusu Auguste Comte’tur.
Auguste Comte ve Pozitivizmin Osmanlı’ya Etkisi
Auguste Comte (1798–1857), modern sosyolojinin kurucusu kabul edilen Fransız filozof. Comte’un temel tezi, insan düşüncesinin ve toplumların üç aşamalı bir gelişim yasasına göre ilerlediğidir üzerinedir.
Teolojik aşama (olayların doğaüstü açıklamalarla yorumlandığı dönem), metafizik aşama (soyut kavramlarla açıklama dönemi) ve pozitif aşama (bilimsel yöntem ve gözleme dayalı açıklama dönemi). Ona göre insanlık, nihai olarak pozitif aşamaya ulaşacak ve bilimsel akıl toplumsal düzenin temel ilkesi olacaktır.
Comte yalnızca bir bilim felsefecisi değil aynı zamanda toplumsal düzen kuramcısı.
“Düzen ve ilerleme” (ordre et progrès) ilkesi, onun düşüncesinin özü. Toplumun kaostan kurtulması için güçlü bir merkezi otoriteye ve bilimsel bilgiye dayalı yönetime ihtiyaç olduğunu savunur.
Dinin yerine Bilimsel Ahlakve Toplumsal Dayanışma
Hatta Comte, bir tür insanlık dini tasarlar burada dinin yerini bilimsel ahlak ve toplumsal dayanışma alır.
Bu düşünceler, 19. yüzyıl sonlarında Osmanlı aydınları üzerinde güçlü bir etki yaratır. İmparatorluk, askeri yenilgiler ve toprak kayıplarıyla sarsılırken, çözüm arayışı modern bilime ve rasyonel yönetime yönelir.
TIBBİYE VE HARBİYE ETKİSİ
Özellikle tıbbiye ve harbiye öğrencileri, Fransızca kaynaklar üzerinden Comte’u okur. Bilimin ilerlemeyi sağlayacağına ve toplumsal düzeni yeniden kuracağına inanırlar.
İttihad-ı Osmani Cemiyeti’nin Paris kanadının lideri olan Ahmed Rıza, Comte’un doğrudan takipçilerindendir.
Ahmed Rıza, pozitivizmi Osmanlı modernleşmesinin teorik temeli olarak görür. Ona göre imparatorluk, dinsel ya da geleneksel referanslarla değil; bilimsel yönetim anlayışıyla kurtulabilir. Bu nedenle Osmanlıcılık fikrini merkeziyetçi ve rasyonel bir devlet anlayışıyla birleştirir. Ahmed Rıza’nın çıkardığı gazetelerde Comte’un fikirlerine atıflar yapılır “düzen içinde ilerleme” vurgusu öne çıkar.
OKULLAR İDEOLOJİ MERKEZİ OLUR
Pozitivizmin Osmanlı’daki etkisi iki yönde görülür. Birincisi, bilimsel eğitim ve teknik uzmanlaşmanın siyasal kurtuluşun anahtarı olarak görülmesidir.
Bu nedenle askeri ve teknik okullar yalnızca meslek okulları değil, aynı zamanda ideolojik merkezler hâline gelir. İkincisi, merkeziyetçi devlet anlayışının güçlenmesidir. Comte’un düzen fikri, İttihatçı kadrolarda güçlü bir devlet vurgusuna dönüşür.
Bu durum, 1908 sonrası İttihat ve Terakki iktidarında görülen merkezileşme ve otoriterleşme eğilimlerinin entelektüel zeminini oluşturur.
Ancak burada bir gerilim vardır. Comte’un düşüncesi özgürlükten çok düzeni önceleyen bir yapıdadır.
İttihad-ı Osmani başlangıçta anayasa ve meşrutiyet talebiyle ortaya çıksa da, pozitivist düzen anlayışı zamanla güçlü ve disiplinli bir yönetim fikrini besler.
Böylece özgürlük arayışı ile merkeziyetçi devlet inşası arasında bir ikilem doğar.
Hücresel Örgütlenme ve Siyasal Pratik
İttihad-ı Osmani’nin örgütlenme biçimi gizlilik esasına dayanır. Hücre tipi yapılanma, üyeler arası sınırlı temas ve yemin sistemi; dönemin istibdat koşullarında zorunlu bir tercihtir. Bu yapı, Avrupa’daki gizli cemiyetlerle benzerlik gösterir. Ancak Osmanlı bağlamında asıl yenilik, bu örgütlenmenin modern eğitimli gençlik tarafından yürütülmesidir.
1890’lardan itibaren baskılar artar birçok üye sürgüne gider.
Hareket, Paris ve Cenevre’de teorik derinlik kazanır.
1908’e gelindiğinde Selanik’teki askerai kadrolar örgütün en dinamik unsuru olur ve II. Abdülhamid Meşrutiyet’i yeniden ilan etmek zorunda kalır. Böylece öğrenci hücresinden doğan hareket, devlet yönetimini belirleyen bir güce dönüşür.
Pozitivizmden Milliyetçiliğe Evrim
Başlangıçta Osmanlıcılık ekseninde şekillenen hareket, Balkan savaşları ve imparatorluğun çözülüş süreciyle birlikte Türk milliyetçiliğine yönelir.
Bu aşamada Ziya Gökalp etkili olur. Gökalp, pozitivist yöntem ile kültürel milliyetçiliği sentezlemeye çalışır. Böylece Comte’un bilimsel toplum fikri, ulus-devlet inşasının teorik çerçevesine eklemlenir.
İttihad-ı Osmani’den İttihat ve Terakki’ye uzanan süreç, yalnızca bir siyasal örgütün büyümesi değildir. Aynı zamanda fikirlerin dönüşümüdür.
Pozitivizm, anayasal talep, merkeziyetçilik ve milliyetçilik bu dönüşümün ana bileşenleridir. Öğrenci hareketi olarak doğan cemiyet, modern Türkiye’nin siyasal kültürünü belirleyen kadroları yetiştirir.
Auguste Comte’un “düzen ve ilerleme” ilkesi, Osmanlı aydınları için yalnızca bir felsefi önerme değil bir kurtuluş reçetesi olarak görülür. Ancak bu reçete, özgürlük ile otorite arasındaki dengeyi her zaman tartışmalı kılar.
Comte, Osmanlı Sadrazamı Reşit Paşa'ya mektup yazarak Türk halkını insanlık dinine de davet etmiştir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder