TBMM Milli Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu Raporu

11.09.2025 Tarihli 8. Toplantı
Komisyon; memur ve işçi sendika temsilcilerinin dinlenmesi gündemiyle sekizinci toplantısını 11.09.2025 tarihinde saat 14.00’te TBMM Başkanı Numan Kurtulmuş’un başkanlığında gerçekleştirmiştir. Toplantıda;

Memur Sendikaları Konfederasyonu (MEMUR-SEN) Başkanı Ali Yalçın,
Türkiye Kamu Çalışanları Sendikaları Konfederasyonu (TÜRKİYE KAMU-SEN) Başkanı Önder Kahveci,
Kamu Emekçileri Sendikaları Konfederasyonu (KESK) Başkanları Ayfer Koçak ve Ahmet Karagöz,
Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu (TÜRK-İŞ) Başkan Yardımcısı Ramazan Ağar,
Hak İşçi Sendikaları Konfederasyonu (HAK-İŞ) Başkanı Mahmut Arslan,
Türkiye Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu (DİSK) Başkanı Arzu Çerkezoğlu
dinlenmiştir.

12.09.2025 Tarihli 9. Toplantı
Komisyon; iş dünyası temsilcilerinin dinlenmesi gündemiyle dokuzuncu toplantısını 12.09.2025 tarihinde saat 14.00’te TBMM Başkanı Numan Kurtulmuş’un başkanlığında gerçekleştirmiştir. Toplantıda;

Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) Başkanı M. Rifat Hisarcıklıoğlu,
Türkiye Esnaf ve Sanatkârları Konfederasyonu (TESK) Başkanı Bendevi Palandöken,
Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu (TİSK) Başkanı Özgür Burak Akkol,
Türkiye Ziraat Odaları Birliği (TZOB) Başkan Vekili Ahmet Bahadır Sezgin,
Müstakil Sanayici ve İşadamları Derneği (MÜSİAD) Başkanı Burhan Özdemir,
Türk Sanayicileri ve İşinsanları Derneği (TÜSİAD) Başkan Yardımcısı Bülent Ozan Diren,
Anadolu Aslanları İş Adamları Derneği (ASKON) Başkanı Orhan Aydın
dinlenmiştir.

17.09.2025 Tarihli 10. Toplantı
Komisyon; çatışma çözümü konusunda çalışmaları bulunan akademisyenlerin ve konu ile ilgili uzmanların dinlenmesi gündemiyle onuncu toplantısını 17.09.2025 tarihinde saat 14.00’te TBMM Başkanı Numan Kurtulmuş’un başkanlığında gerçekleştirmiştir. Toplantıda;

Prof. Dr. Havva Kök Arslan,
Prof. Dr. Sevtap Yokuş Veznedaroğlu,
Prof. Dr. Ayşe Betül Çelik,
Doç. Dr. Çerağ Esra Çuhadar,
Üsküp Büyükelçisi Fatih Ulusoy,
İHH Mütevelli Heyeti Başkan Vekili Hüseyin Oruç,
Prof. Dr. Deniz Ülke Kaynak,
Doç. Dr. Vahap Coşkun,
Millî İstihbarat Akademisi Başkanı Prof. Dr. Talha Köse
dinlenmiştir.

18.09.2025 Tarihli 11. Toplantı
Komisyon; Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesinde faaliyet gösteren bazı sivil toplum kuruluşlarının temsilcilerinin dinlenmesi gündemiyle on birinci toplantısını 18.09.2025 tarihinde saat 11.00’de gerçekleştirmiştir. Toplantıda;

GÜNSİAD Başkanı Şahismail Bedirhanoğlu,
DOGÜNKAD Başkanı Özlem Külahcı Tanaman,
DOGÜNSİFED Başkanı Devrim Türk,
Anadolu Güvenlik Korucuları ve Şehit Aileleri Konfederasyonu Başkanı Orhan Kandemir,
Kadim Aşiretler Federasyonu Başkanı Rasim Aslan,
Mezopotamya Göç İzleme ve Araştırma Derneği Başkanı Murat Sarı,
Mezopotamya İslami Araştırmalar Federasyonu Temsilcisi Abdullah Sağır,
İTTİHAD Başkan Yardımcısı Mehmet Beşir Şimşek,
Medrese Alimleri Vakfı Başkanı M. Tayyip Elçi ve Başkan Yardımcısı Fethullah Ayte
dinlenmiştir.

24.09.2025 Tarihli 12. Toplantı
Komisyon; düşünce kuruluşlarının temsilcilerini dinlemiştir. Katılımcılar arasında SETA, DİTAM, Rawest Araştırma, Kürt Çalışmaları Merkezi, EKEAV, Ankara Enstitüsü, SAHAM, TEPA V, ORSAM ve GENAR temsilcileri yer almıştır.

02.10.2025 Tarihli 13. Toplantı
Komisyon; hukuk alanında çalışmalar yapan sivil toplum kuruluşları ile hukukçu akademisyenleri dinlemiştir. Hukukçular Derneği, ÖHD, SODAD, HUDER temsilcileri ile çeşitli üniversitelerden profesörler katılmıştır.

08.10.2025 Tarihli 14. Toplantı
Komisyon; emekli asker dernekleri ve çeşitli sivil toplum kuruluşlarını dinlemiştir. TESUD, EMUJAD, TEMAD, TEMUD, MEBYADER, DEMBİRDER, PODEM, Hak İnisiyatifi, Barış Vakfı ve Toplumsal Mutabakat Derneği temsilcileri katılmıştır.

15.10.2025 Tarihli 15. Toplantı
Komisyon; gençlik ve kadın sivil toplum kuruluşlarını dinlemiştir. AGD, T3 Vakfı, Genç Barış İnşacıları Derneği, TÜGVA, GOFOR, MTTB, Hazar Derneği, Barışa İhtiyacım Var Kadın İnisiyatifi, TİKAD, 29 Ekim Kadınları Derneği ve KADEM temsilcileri katılmıştır.

30.10.2025 Tarihli 16. Toplantı
Komisyon; Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ve Adalet Bakanı Yılmaz Tunç’un sunumlarını dinlemiştir. Toplantı kapalı oturum şeklinde gerçekleştirilmiştir.

18.11.2025 Tarihli 17. Toplantı
Komisyon; İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya, Millî Savunma Bakanı Yaşar Güler ve MİT Başkanı İbrahim Kalın’ın sunumlarını dinlemiştir. Kapalı oturumlarda sunum ve soru-cevap işlemi yapılmıştır. Açık oturumda Komisyonun ortak açıklama metni kabul edilmiştir.

21.11.2025 Tarihli 18. Toplantı
Komisyon; çalışmaların değerlendirilmesini yapmıştır. Kapalı oturumda, siyasi parti gruplarından oluşan bir heyetin İmralı Yüksek Güvenlikli Ceza İnfaz Kurumuna gitmesi nitelikli çoğunlukla kabul edilmiştir. AK Parti, DEM Parti ve MHP temsilcileri heyette yer almış; CHP ve Yeni Yol Partisi heyete üye vermemiştir. Heyet 24.11.2025 tarihinde İmralı’ya gitmiştir.

04.12.2025 Tarihli 19. Toplantı
Komisyon; İmralı ziyareti hakkında özet notu dinlemiş ve çalışmaların değerlendirmesini yapmıştır.

24.12.2025 Tarihli 20. Toplantı
Komisyon; içerik analizi sunumunu dinlemiş ve çalışma süresinin uzatılmasına oy birliği ile karar vermiştir. Komisyonun çalışma süresi 31.12.2025 tarihinden itibaren iki ay uzatılmıştır.

ÇÖZÜM KOMİSYONU RAPORU

GİRİŞ

Türkiye Büyük Millet Meclisi bünyesinde kurulan Çözüm Komisyonu, toplumsal barışın güçlendirilmesi, demokratikleşme sürecinin ilerletilmesi ve terör sorununun kalıcı biçimde sona erdirilmesine yönelik öneriler geliştirmek amacıyla çalışmalar yürütmektedir. Komisyon, farklı siyasi partilerin temsilcilerinden oluşmakta; çoğulcu bir anlayışla ortak zemin arayışını sürdürmektedir.

Çalışmalar süresince akademisyenler, hukukçular, sivil toplum kuruluşları, güvenlik uzmanları ve bölge temsilcileri dinlenmekte; yazılı görüşler alınmakta; geçmiş çözüm süreçleri analiz edilmektedir. Elde edilen bulgular doğrultusunda mevcut durum tespit edilmekte ve çözüm önerileri geliştirilmektedir.

I. MEVCUT DURUM ANALİZİ

Türkiye’de terör sorunu yalnızca güvenlik boyutuyla değil; sosyal, ekonomik, kültürel ve siyasal boyutlarıyla ele alınması gereken çok katmanlı bir mesele olarak değerlendirilmektedir. Uzun yıllar süren çatışma ortamı hem insan kaybına hem de derin toplumsal travmalara yol açmaktadır.

Bölgesel kalkınma farklılıkları, kimlik temelli talepler, demokratik temsil sorunları ve güvenlik politikalarının etkileri sürecin temel unsurları arasında yer almaktadır. Komisyon, meselenin yalnızca askeri yöntemlerle çözülemeyeceğini; demokratikleşme, hukuk devleti ve sosyal adalet ilkelerinin güçlendirilmesinin zorunlu olduğunu tespit etmektedir.

II. DEMOKRATİKLEŞME VE HUKUK DEVLETİ

Kalıcı barışın ancak güçlü bir hukuk devleti çerçevesinde mümkün olduğu değerlendirilmektedir. Bu kapsamda:

Temel hak ve özgürlüklerin evrensel standartlarda güvence altına alınması,
İfade ve örgütlenme özgürlüğünün genişletilmesi,
Yerel yönetimlerin yetki ve sorumluluklarının gözden geçirilmesi,
Yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığının güçlendirilmesi

öncelikli alanlar arasında yer almaktadır.

Demokratik siyasetin güçlendirilmesi, şiddetin meşruiyet zeminini ortadan kaldıran en temel araç olarak görülmektedir.

III. SOSYO-EKONOMİK POLİTİKALAR

Bölgesel kalkınma farklarının azaltılması, genç işsizliğin düşürülmesi ve eğitim imkânlarının genişletilmesi çözüm sürecinin temel ayakları arasında yer almaktadır.

Bu çerçevede:

Bölgesel teşvik mekanizmalarının güçlendirilmesi,
Kadın istihdamının artırılması,
Gençlere yönelik girişimcilik ve mesleki eğitim programlarının geliştirilmesi,
Eğitim ve sağlık altyapısının iyileştirilmesi

önerilmektedir.

Ekonomik eşitsizliklerin azaltılması, toplumsal aidiyet duygusunu güçlendirmektedir.

IV. TOPLUMSAL BARIŞ VE HAFIZA

Uzun süreli çatışma ortamı toplumda derin psikolojik etkiler bırakmaktadır. Travmaların onarılması ve karşılıklı güvenin yeniden tesis edilmesi gerekmektedir.

Bu kapsamda:

Hakikat ve yüzleşme mekanizmalarının oluşturulması,
Mağduriyetlerin tespiti ve giderilmesi,
Toplumsal diyalog platformlarının kurulması

gerektiği değerlendirilmektedir.

Barış yalnızca silahların susması değil; toplumsal hafızanın onarılması süreci olarak ele alınmaktadır.

V. GÜVENLİK POLİTİKALARI

Güvenlik politikalarının insan hakları standartları çerçevesinde yürütülmesi önem taşımaktadır. Terörle mücadelede hukukun üstünlüğü ilkesinden taviz verilmemesi gerektiği vurgulanmaktadır.

Güvenlik güçlerinin eğitim programlarının geliştirilmesi, şeffaflık ve sivil denetim mekanizmalarının güçlendirilmesi önerilmektedir.

VI. UMUT HAKKI VE İNFAZ REJİMİ

Çözüm sürecine ilişkin tartışmalarda “umut hakkı”, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alan hükümlülerin cezasının belirli bir süre sonra gözden geçirilmesi imkânına sahip olup olmaması bağlamında ele alınmaktadır.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadına göre, ömür boyu hapis cezasının hiçbir şekilde gözden geçirilememesi insan onuruyla bağdaşmayabilir. Mahkeme, mahkûmun cezasının belirli bir süre sonra incelenebileceği ve teorik değil, gerçekçi bir tahliye ihtimalinin bulunması gerektiğini belirtmektedir.

Bu bağlamda özellikle:

Vinter ve Diğerleri/Birleşik Krallık
Öcalan/Türkiye

kararları önem taşımaktadır. Öcalan kararında, koşullu salıverme imkânı bulunmayan ağırlaştırılmış müebbet cezasının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 3. maddesi kapsamında değerlendirilmesi gerektiği ifade edilmektedir.

Türkiye’de mevcut infaz rejiminde bazı suç tipleri bakımından ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasında koşullu salıverme imkânı bulunmamaktadır. Bu durum, “umut hakkı”nın anayasal ve uluslararası hukuk boyutuyla tartışılmasına yol açmaktadır.

Bu başlık, çözüm süreci bağlamında hem hukuki hem de siyasal bir mesele olarak değerlendirilmektedir. Destekleyen görüşler, cezanın gözden geçirilme mekanizmasının hukuk devleti ilkesinin gereği olduğunu savunmaktadır. Karşı çıkan görüşler ise kamu güvenliği ve suçun niteliği dikkate alınarak infaz rejiminin korunması gerektiğini ifade etmektedir.

VII. SİYASİ PARTİLERİN DEĞERLENDİRMELERİ

Komisyonda temsil edilen siyasi partiler çözüm yöntemleri konusunda farklı vurgu ve önceliklere sahip olmaktadır. Bazı partiler demokratik reform ve yerel yönetimlerin güçlendirilmesine ağırlık verirken, bazıları güvenlik politikalarının önceliğini vurgulamaktadır.

Bununla birlikte, şiddetin sona erdirilmesi ve demokratik siyasetin güçlendirilmesi ortak hedef olarak benimsenmektedir.

SONUÇ VE ÖNERİLER

Komisyon, çözüm sürecinin çok boyutlu bir strateji gerektirdiğini değerlendirmektedir. Kalıcı barış için:

Demokratik reformların sürdürülmesi,
Hukuk devleti ilkelerinin güçlendirilmesi,
Sosyo-ekonomik eşitsizliklerin azaltılması,
Toplumsal diyalog kanallarının açık tutulması,
Şeffaf ve kapsayıcı bir siyasi sürecin yürütülmesi

gerektiği tespit edilmektedir.

Barış süreci yalnızca devletin değil; toplumun tüm kesimlerinin katılımını gerektiren kolektif bir sorumluluk olarak ele alınmaktadır.

Link

https://bianet.org/haber/cozum-komisyonunun-ortak-raporunun-tamami-316849#google_vignette

NevinBilginHaber

19 Şubat 2026 Perşembe