TÜRKİYE VE ARA SEÇİMLERİ

Nevin BİLGİN

Türkiye’de ara seçimler, yalnızca boşalan milletvekilliklerini doldurmak için yapılan teknik işlemler değil; aynı zamanda siyasal iklimi etkileyen, iktidarın halk nezdindeki desteğini ölçen ve kimi zaman genel seçimlerin önünü açan önemli eşikler. Özellikle çok partili hayata geçilen 1950 sonrası dönemde, ara seçimler siyasetin nabzını tutmak için kritik bir rol oynamış.

Ara seçim, genel seçimlerin dışında, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde boşalan milletvekilliği koltuklarını doldurmak amacıyla yapılan seçimler. 1982 Anayasası’nın 78. maddesine göre bazı koşullar sağlandığında ara seçim düzenlenebilir. Boşalan üyeliklerin sayısı Meclis'in %5’ini (yani 30 milletvekilini) aşarsa, ara seçim zorunlu hale gelir. Ancak, genel seçimden sonraki ilk 30 ay içinde ve genel seçime 1 yıldan az süre kala ara seçim yapılamaz.

Siyasal Zorlama

Ara seçimlerin Türkiye'deki siyasi tarihine baktığımızda, özellikle 1986 öncesinde bu seçimlerin, sadece vekil boşluklarını doldurmakla kalmayıp iktidar-muhalefet arasındaki güç mücadelesinin bir parçası haline geldiği görülür. 

Bazı örnekler şunlar:

1957 Öncesi Gelişmeler

1954 seçimlerinin ardından boşalan milletvekillikleri nedeniyle ara seçim gündeme gelmiş, ancak Demokrat Parti iktidarı bu süreci bir tür “güven testi” olarak kullanmaya yönelmiştir. Bu durum muhalefet tarafından “genel seçim baskısı” olarak değerlendirilmiş ve gerilimin artması sonucu 1957’de erken genel seçime gidilmiştir.

1966 Ara Seçimi (2 Ekim 1966)

Boşalan 14 milletvekilliği için yapılan bu seçimde, Adalet Partisi’nin performansı kamuoyunda dikkatle izlenmiş, seçim sonuçları muhalefetin "iktidar zayıflıyor" tezini güçlendirmiştir. Böylece, bu seçim yalnızca vekil sayısı değil, siyasal güç dengesi açısından da belirleyici olmuştur.

1979 Ara Seçimi (14 Ekim 1979)

Bu seçim, ara seçimlerin bir siyasal kırılma noktası olabileceğini en net gösteren örneklerden biridir. CHP lideri Bülent Ecevit’in başbakanlığında yapılan seçimde iktidar büyük oy kaybına uğramış, bu da halk desteğinin çekildiği yönündeki eleştirileri beraberinde getirmiştir. Ecevit, "halk bize güvenini çekti" diyerek hükümetten çekilmiş, bu da ara seçimin doğrudan bir hükümet krizine yol açtığı nadir örneklerden biri olmuştur.

1986 Ara Seçimi ve Sonrası

1986 Ara Seçimi (28 Eylül 1986)

14 milletvekilliği için yapılan bu ara seçim, 12 Eylül askeri müdahalesinden sonraki ilk ciddi siyasal yoklamalardan biri olarak görüldü. Necmettin Erbakan (Refah Partisi) ve Bülent Ecevit (DSP) bu seçimle Meclis'e geri döndü. Seçim sonuçları, Türkiye siyasetinde yeni dengelerin oluşmasına neden oldu.

2003 Siirt Ara Seçimi (9 Mart 2003)

Adalet ve Kalkınma Partisi’nin iktidarda olduğu dönemde, Siirt milletvekilliği seçimi Yüksek Seçim Kurulu tarafından iptal edildi. Bu durum, Recep Tayyip Erdoğan’ın önünü açtı. 2002 seçimlerinde siyasi yasağı nedeniyle milletvekili olamayan Erdoğan, bu ara seçimle Meclis’e girdi ve kısa süre içinde başbakan oldu. 

Siyasal Baskı Aracı mı?

Ara seçimler, bazı dönemlerde sadece vekil eksiklerini gidermek için değil, iktidarın halktan ne ölçüde destek aldığına dair bir referandum havasında yapılmıştır. Muhalefet partileri, bu seçimler üzerinden erken genel seçim baskısı kurmaya çalışırken, iktidarlar ise bu tür sonuçları çoğu zaman “güven tazeleme” ya da “yola devam” mesajı olarak sunmuştur.

Ancak anayasal çerçeveye göre, bir ara seçimin sonucu ne olursa olsun, tek başına genel seçim yapılmasını zorunlu kılmaz. Buna rağmen, kamuoyu baskısı ve siyasal iklim, hükümetlerin tutumlarını değiştirmeye yetebilmiştir.

Türkiye’de ara seçimler, yalnızca anayasal bir boşluğu doldurma işlevi taşımamıştır. Özellikle 1950 sonrası dönemde, her ara seçim, içinde bulunduğu siyasi atmosferin yansıması olmuş;  siyasal dengelerin değişmesine neden olmuştur. Bu yönüyle bakıldığında, ara seçimler Türkiye siyasal hayatının görünenden çok daha derin, simgesel ve kritik alanlarından biri olarak değerlendirilmelidir.

Kaynakça: 

https://tr.wikipedia.org/wiki/2003_T%C3%BCrkiye_milletvekili_ara_se%C3%A7imleri

https://www.ysk.gov.tr/tr/ara-secim-arsivi/2624

chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/629035

chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1496314