DÜNYADA TEKSTİL ÇÖPÜ: MODA, TÜKETİM KÜLTÜRÜ VE ATIK KRİZİ

AÇIK ALANLARA GÖMÜLÜYÜR YA DA YAKILIYOR

NEVİN BİLGİN 

Küresel ölçekte tekstil atığı, 21. yüzyılın en hızlı büyüyen ve en görünmez kılınan çevresel sorunlarından biri haline gelmiş durumda. 

Güncel araştırmalar, her yıl dünya çapında 92 milyon ton civarında tekstil çöpü üretildiğini ortaya koymakta. 

Yeni projeksiyonlar ise 2024 itibarıyla bu miktarın 121 milyon tona ulaştığını göstermekte, mevcut üretim–tüketim eğilimleri devam ettiği takdirde 2035 yılında toplam tekstil atığının 180 milyon ton gibi kritik bir eşiği aşacağını öngörmekte.

Dünya genelinde üretilen bu atığın önemli bir kısmı ya açık depolama alanlarına gömülmekte ya da yakılmakta; ancak her iki yöntem de doğrudan iklim krizini beslemekte, sera gazı salımlarını artırmakta ve toprağı geri döndürülemez biçimde kirletmekte. Üstelik geri dönüşüm oranları hâlâ küresel ölçekte %15’in altında seyretmekte. 

Bu artışın en belirleyici etkenlerinden biri, moda endüstrisinin geçirdiği yapısal dönüşümdür. 2000’li yıllarla birlikte yükselen hızlı moda (fast fashion) modeli, kıyafeti bir ihtiyaçtan çok kısa süreli bir tüketim nesnesine dönüştürerek üretim hacmini katlanarak artırmıştır. Hızlı modanın işleyiş mantığı, ucuz hammadde, ucuz işçilik ve yüksek devir hızına dayanır; ürünlerin ömrü kısalır, yenisi “gereklilik” hâline gelir. Bu model yalnızca üretimi değil, aynı zamanda stok fazlasını ve kullanılamayan tekstil fazlalarını da artırmaktadır. Üstelik bazı büyük markaların, satılamayan ürünleri imha ederek “marka değerini koruma” politikası izlemesi, küresel tekstil atığının görünmez fakat devasa bir bölümünü oluşturmaktadır. 

Bu dönüşüm, tüketim kültürünün kendisinde de derin bir kırılmayı temsil eder. Giysinin tarihsel rolü korunmak, örtünmek, toplumsal aidiyet göstermek  yerini mevsimsel ve hatta haftalık değişkenliğe sahip bir moda döngüsüne bırakmıştır. Günümüzde moda endüstrisi, yılı 52 mikro-sezona bölerken; bu, tüketicinin sürekli “yenilenme” ihtiyacı hissetmesi anlamına gelir. Artık bir kıyafetin kullanım ömrü birkaç yıl değil, birkaç ay ya da kimi zaman birkaç haftadır. Dolapların dolması ile çöp sahalarının büyümesi arasındaki korelasyon, bu yapının doğal sonucudur. Böyle bir döngüde atık üretimi bir “yan etki” değil, bizzat sistemin işleyiş dinamiğidir.

Küresel tekstil atığı krizinin çevresel etkileri, yalnızca artan çöp miktarıyla sınırlı değildir. Su ve enerji tüketimi, kimyasal boyaların ekosistemlere verdiği zarar, polyester ve benzeri sentetik liflerin doğada mikroplastiklere dönüşerek binlerce yıl çözünmeden kalması bu sorunun çok katmanlı yapısını ortaya koymaktadır. Tek bir kot pantolonun üretiminde 10.000 litre su kullanılması, bu krizin sadece atık değil, aynı zamanda kaynak tükenmesi sorunu olduğunu gösterir.

Bunun yanında, küresel tekstil akışlarının jeopolitiği de adaletsiz bir tablo yaratmaktadır. Gelişmiş ekonomilerde tüketici tarafından “bağışlanan” veya “geri dönüşüm” amaçlı toplanan kıyafetlerin büyük bölümü, Afrika ve Asya ülkelerine ikinci el ürünüymüş gibi gönderilmekte; ancak bu ürünlerin önemli kısmı kullanılabilir nitelikte olmadığı için doğrudan o ülkelerde çöp sahalarına dönüşmektedir. Böylece tekstil atığı, gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere taşınan bir çevresel yük hâline gelmektedir. Bu durum moda endüstrisini yalnızca ekonomik açıdan değil, aynı zamanda etik ve sosyo-politik açıdan da tartışmaya açmaktadır.

Sonuç olarak tekstil atığı, yalnızca bir çevre sorunu değil; üretim modellerinden kültürel kodlara, ekonomik politikalardan tüketici alışkanlıklarına kadar pek çok katmanı kapsayan yapısal bir krizdir. Atığın azaltılması, geri dönüşüm altyapısının güçlendirilmesiyle sınırlı kalamaz; moda endüstrisinin üretim modelinin yeniden tasarlanmasını, tüketicilerin satın alma davranışlarında bilinçli bir dönüşümü ve hız yerine dayanıklılığın öne çıktığı yeni bir kültürel bakış açısını zorunlu kılar. Aksi hâlde tekstil endüstrisi, her sezon yenilenen kreasyonlarıyla yalnızca pazarları değil, gezegenin kendisini de çöp yığınına dönüştürmeye devam edecektir.

Kaynakça: 

https://businesswaste.com/waste-types/textile-waste/textile-waste-facts

https://1earthmedia.com/wp-content/uploads/2024/06/Report_Textiles

https://www.globaltextilesource.com/news/fashion-firms-producing-truckload-of-textile-waste-every-second