CHP Türkiye'nin Siyaset Okulu

İçinden şimdiye kadar 12 parti çıktı

Nevin Bilgin

Türk siyasi tarihinin en köklü ve eski kurumu olan Cumhuriyet Halk Partisi (CHP), kurulduğu 1923 yılından bu yana yalnızca bir siyasi parti değil, aynı zamanda Türkiye'deki farklı ideolojik akımları ve partileri doğuran bir "ana rahim" işlevi görmüştür. 

Türk siyasetindeki sağ, sol, liberal veya muhafazakar pek çok hareketin kökleri incelendiğinde, yollarının bir noktada CHP ile kesiştiği görülür.

Cumhuriyet'in ilanından günümüze, CHP bünyesinden koparak Türk siyasi hayatına yön veren başlıca ayrışmaları ve kurulan partileri üç ana dönemde incelemek mümkündür.

Erken Cumhuriyet Dönemi ve İlk Çok Partili Hayat Denemeleri (1924 - 1930)

Henüz tek parti rejiminin hakim olduğu bu ilk yıllarda yaşanan ayrılıklar, temelde ülkenin yönetim biçimi, inkılapların hızı ve yöntemi üzerindeki fikir ayrılıklarından kaynaklanmıştır.

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF - 1924):

 Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk muhalefet partisidir. İstiklal Harbi'nin lider kadrosunda yer alan Kâzım Karabekir, Rauf Orbay ve Refet Bele gibi isimler, CHP'nin tek parti yönetimine ve otoriterleşme eğilimine karşı çıkarak bu partiyi kurmuştur. Ancak parti, 1925 yılındaki Şeyh Said İsyanı’nın ardından, "dini hassasiyetleri istismar ettiği" gerekçesiyle kapatılmıştır.

Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF - 1930):

Bizzat Mustafa Kemal Atatürk’ün isteği ve yönlendirmesiyle, Ali Fethi Okyar tarafından kurulan kontrollü bir çok partili hayat denemesidir. Ekonomik buhrana çözüm arayışı ve liberal politikaları savunma amacıyla yola çıkan parti, kısa sürede rejim muhaliflerinin odağı haline gelmiştir. İzmir mitinginde yaşanan gerilimler ve olayların ardından, kurucusu Ali Fethi Okyar tarafından 99. gününde feshedilmiştir.

Demokrasiye Geçiş ve Merkez Sağın Doğuşu (1946)

Türk siyasi tarihinin en büyük yapısal kırılması 1946 yılında yaşanmış ve bu kırılma günümüz siyasi yelpazesinin temel taşlarını döşemiştir.

Demokrat Parti (DP - 1946):

Celâl Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü’nün CHP yönetiminin tarım politikasını ve antidemokratik uygulamalarını eleştiren "Dörtlü Takrir"i vermesiyle başlayan süreç, DP'nin kurulmasıyla sonuçlanmıştır. İsmet İnönü dönemine muhalefet eden bu kadro, 1950 seçimlerinde 27 yıllık CHP iktidarına son vermiştir.  DP içinden daha sonra Millet Partisi (1948) ve Hürriyet Partisi (1955) gibi yeni oluşumlar da filizlenerek Türk sağını şekillendirmiştir.

"Ortanın Solu" ve 1980 Sonrası Sol İçi Bölünmeler

1960’lardan sonra CHP’nin ideolojik olarak "ortanın solu" çizgisini benimsemesi parti içinde yeni ayrışmalara yol açarken, 12 Eylül 1980 askeri darbesi sonrasındaki yasaklar sol siyaseti tamamen parçalamıştır.

60'lar ve 70'ler Kırılması

Cumhuriyetçi Güven Partisi (CGP - 1967): 

Bülent Ecevit’in yükselişiyle CHP’nin benimsediği "ortanın solu" politikasına karşı çıkan Turhan Feyzioğlu ve bir grup milletvekili partiden ayrılarak CGP'yi kurmuştur. Bu hareket, merkez soldaki ulusalcı-devletçi kanadın ilk büyük kopuşudur.

12 Eylül Askeri Darbesi Sonrası Yeniden Yapılanma

1980 darbesiyle CHP kapatılınca, solda liderlik ve miras kavgası başlamış, bu süreçte pek çok ardıl parti kurulmuştur:

Sosyal Demokrasi Partisi (SODEP - 1983):

Erdal İnönü liderliğinde kurulan parti, kapatılan CHP'nin tabanını ve entelektüel birikimini bir araya getirmeyi hedeflemiştir.

Halkçı Parti (HP - 1983): 

Necdet Calp liderliğinde, askeri yönetimin icazetiyle kurulan ve darbe sonrası ilk seçimlere katılmasına izin verilen sol partidir. Solun bölünmüşlüğünü gidermek adına 1985 yılında SODEP ile birleşerek Sosyaldemokrat Halk Partisi (SHP) adını almıştır.

Demokratik Sol Parti (DSP - 1985):

 Bülent Ecevit’in siyasi yasaklı olduğu dönemde eşi Rahşan Ecevit’in liderliğinde kurulmuştur. Ecevit, askeri yönetimin çizdiği sınırlar içinde siyaset yapmayı reddederek SHP'den ayrı bir kulvarda, "ulusal sol" çizgisinde DSP'yi büyütmüş ve 90'ların sonunda iktidara taşımıştır.

Yakın Dönem Kopuşları ve Arayışlar (2000 Sonrası)

CHP’nin 1992 yılında yeniden açılmasının ardından, parti içi liderlik yarışları ve eksen tartışmaları yeni partilerin doğmasına neden olmuştur.

Sosyaldemokrat Halk Partisi (SHP - 2002):

 CHP'nin politikasını yetersiz bulan ve daha radikal/özgürlükçü bir sosyal demokrasi anlayışını savunan kadrolar tarafından kurulmuş, 2010 yılına kadar faaliyet göstermiştir.

Halkın Yükselişi Partisi (HYP - 2005): 

Yaşar Nuri Öztürk liderliğinde kurulmuş, din ve cumhuriyet değerlerini sentezleyen bir çizgi izlemiş ve 2018'de kapanmıştır.

Anadolu Partisi (AP - 2014):

 Emine Ülker Tarhan liderliğinde CHP'nin muhalefet tarzına ve ideolojik çizgisine tepki olarak kurulmuş, ömrü kısa sürerek 2015'te tasfiye edilmiştir.

Yenilik Partisi (2020):

Öztürk Yılmaz tarafından kurulan ve günümüzde de aktif olan küçük ölçekli bir muhalefet partisidir.

Türkiye Değişim Partisi (TDP - 2020): Mustafa Sarıgül liderliğinde uzun yıllar hareket olarak devam ettikten sonra partileşmiştir. Ancak 2023 seçimlerinin ardından tasfiye kararı alarak yeniden CHP bünyesine katılmıştır.

2021 yılında Muharrem İnce liderliğinde CHP'den koparak kurulan Memleket Partisi, sol içi bölünmenin yakın dönemdeki en bariz örneklerinden biri olmuş; ancak parti 2025 yılında yeniden CHP ile birleşme kararı alarak bu ayrılığı sonlandırmıştır.

#CHP